Ben je geïnteresseerd of werkzaam in de mentale welzijnssector, dan is je opgevallen dat met name de afgelopen vijf tot tien jaar het inzetten en ontwikkelen van veerkracht als de heilige graal voor zo’n beetje ieder welzijnsprobleem een enorme vlucht heeft genomen. Dat lijkt gezien een aantal sociaal-maatschappelijke ontwikkeling logisch en wenselijk, tegelijk dreigt het tot een dooddoener en vergaarbak te worden.
Wat is veerkracht?
De term komt oorspronkelijk uit de natuurkunde om de elasticiteit van metalen te beschrijven. In de jaren ’70 doet het zijn intrede in de psychologie wanneer onderzoekers Emmy Werner en Michael Rutter ontdekken dat kinderen in moeilijke omstandigheden zich toch goed ontwikkelen, en vaststellen dat veerkracht een adaptief proces is. En dus niet een vaststaande eigenschap. Zij komen tot de volgende algemeen gebruikte definitie: “Het dynamische proces van positieve aanpassing aan stress, tegenslag, trauma of bedreigingen, waarbij het mentale of emotionele welzijn behouden, herwonnen of verbeterd wordt door effectief gebruik van persoonlijke en omgevingsbronnen” (Masten, 2001, Rutter, 1987).
Boeddhistische roots
Aan het einde van die zelfde jaren ‘70 stond Jon Kabat-Zinn aan de wieg van een andere ontwikkeling die van grote betekenis zou blijken voor de rol van veerkracht en de acceptance-based benadering. Hij ontwikkelde het Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR) programma als behandelmethode bij chronische pijn en stress. De basis voor zijn interventie – Mindfulness – komt uit de Boeddhistische filosofie en meditatiepraktijk en werd al 2000 jaar voor christus toegepast. Het bleek een succes en het programma werd hierna ook ingezet en onderzocht bij terugvalpreventie voor onder meer depressie, burn-out en angst (Baer, 2003; Grossman et al., 2004). Sinds 2000 vond zijn MBSR, samen met de ACT (Acceptance and Commitment Therapy) van Hayes en de zijnen, de weg ook steeds beter naar het Westen. Niet enkel als een behandelmethode, maar ook als (preventief) middel voor de ondersteuning van een gezonde leefstijl, de ontwikkeling van een levensvisie en spiritualiteit. Mindfulness leek goed voor werkelijk bijna alles. Je kon er nog net de was niet mee doen.
De relatie tussen veerkracht en mindfulness
De essentie van mindfulness en de acceptance-based benadering, is dat men zich – zonder weerstand of hechting – verhoudt tot dat wat is. Positief, negatief of neutraal (Soler et al., 2021; Simione & Saldarini, 2023). Makkelijk gezegd, in de praktijk behoorlijk uitdagend. Zeker in een wereld die ons op allerlei manieren wil doen geloven dat het leven maakbaar is. Het vermogen om succesvol en zonder verlies van welzijn te verdragen wat is, vraagt vooral om veerkracht. Goed nieuws: zowel mindfulness als veerkracht zijn ontwikkelbaar. Echter, door ons westerse talent om de MBSR – die in de kern enorm aards, nuchter en praktisch is – dankzij wierook, klankschalen en hijgerig stemgebruik te naar iets te transformeren dat in hoge mate spiriwiri, en zweverig is, bestaat er ook nog steeds de nodige scepsis en weerstand bij deze en soortgelijke evidence-based interventies. In India – de bakermat – lacht men ons nog net niet uit om dit bedenkelijke talent. Feit is dat de ware aard van een situatie en/of ervaring kunnen zien, erkennen en accepteren zoals hij is, zonder te vechten, vluchten of bevriezen vraagt om lef, moed en volharding.
De aantrekkingskracht van veerkracht
De zorg kan de vraag niet aan, de kosten rijzen de pan uit, de overheid trekt zich steeds verder terug, en individualisatie en polarisatie zetten zich door, zo horen en lezen we bijna dagelijks in de media. Om het even plat te slaan: direct en indirect krijgen we op allerlei manieren steeds vaker de boodschap: ‘je moet het zelf doen en kunnen.’ In lijn met een herziene definitie voor gezondheid door de WHO, klinkt ook vanuit de GGZ steeds vaker en breder de roep om onze hardnekkige overtuiging dat mentaal welzijn en geluk synoniem zou zijn voor de afwezigheid van ziekte, problemen, stress, tegenslag en lastige situaties dringend te herzien. Het gaat om de kwaliteit van leven ondanks die aspecten (Schramme, 2023) Dat ze er zullen zijn, is een garantie. Hoe je ermee omgaat maakt het verschil. Ook de overheid draagt steeds vaker dit paradigma uit. Neem het boekje dat iedere inwoner van Nederland recent ontving over noodsituaties en hoe men zich hierop voorbereidt. Niet Vadertje Staat die ons zegt rustig te gaan slapen, maar een urgente oproep om zelf alert, voorbereid en veerkrachtig te zijn voor “als.., dan..” Of anders gezegd: ‘Ben je eigen noodpakket’. De aanzet en oproep tot veerkrachtontwikkeling is op die manier dus niet alleen een ideologie maar evenzeer een beheers- en bezuinigingsinstrument.
Veerkrachtversterkers
Wat je ook vindt van geschetste tendens, ontwikkeling van voldoende veerkracht is altijd zinvol en nooit verloren. Daar begin je het liefst zo vroeg mogelijk mee. Niet alleen omdat jong geleerd, oud gedaan is, maar ook omdat preventie en amplitie (het versterken van wat goed gaat en bevorderen van welbevinden) direct bijdragen aan kwaliteit van welzijn, leven, zingeving en de druk op de zorg reduceren (Masten & Gewirtz, 2006; Bolier et al., 2014; Donaldson et al., 2022). Om die reden belichten we in de volgende edities van de Inspiratiebrief Positieve Psychologie steeds het wat, hoe en waarom van een of meerdere bewezen effectieve interventies die bijdragen aan veerkrachtontwikkeling: veerkrachtversterkers.
Door Serge Feldmann (Hogeschool Rotterdam).
Referenties:
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238.
Rutter, M. (1987). Psychosocial resilience and protective mechanisms. American Journal of Orthopsychiatry, 57(3), 316–331.
Kabat-Zinn, J. (1990). Full catastrophe living: Using the wisdom of your body and mind to face stress, pain, and illness. Delacorte.
Baer, R. A. (2003). Mindfulness training as a clinical intervention: A conceptual and empirical review. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 125–143.
Grossman, P., Niemann, L., Schmidt, S., & Walach, H. (2004). Mindfulness-based stress reduction and health benefits: A meta-analysis. Journal of Psychosomatic Research, 57(1), 35–43.
Simione, L., & Saldarini, F. (2023). A critical review of the Monitor and Acceptance Theory of mindfulness. Mindfulness, 14(6), 1317–1328.
Soler, J., Montero‑Marín, J., Domínguez‑Clavé, E., González, S., Pascual, J. C., Cebolla, A., Demarzo, M., Analayo, B., & García‑Campayo, J. (2021). Decentering, acceptance, and non‑attachment: Challenging the question “Is It Me?” Frontiers in Psychiatry, 12, Article 659835.
Schramme, T. (2023). Health as complete well-being: The WHO definition and beyond. Public Health Ethics, 16(3), 210–218.
Masten, A. S., & Gewirtz, A. H. (2006). Resilience in development: The importance of early childhood. University of Minnesota.
Bolier, L., Haverman, M., Kramer, J., Westerhof, G. J., Riper, H., Walburg, J. A., & Bohlmeijer, E. T. (2013). Positive psychology interventions: A meta-analysis of randomized controlled studies. BMC Public Health, 13, 119.
Donaldson, S. I., van Zyl, L. E., & Donaldson, S. I. (2022). PERMA+4: A framework for work-related wellbeing, performance and positive organizational psychology 2.0. Frontiers in Psychology, 12, Article 817244